Metoda Montessori od ponad stu lat budzi zarówno zachwyt, jak i kontrowersje.
Jej zwolennicy podkreślają wpływ na samodzielność dziecka, wewnętrzną motywację i harmonijny rozwój poznawczy. Krytycy natomiast wskazują na brak jednoznacznych dowodów naukowych potwierdzających jej skuteczność.
Jak jest naprawdę? Co mówią twarde dane?
W 2022 roku badacze Edouard Gentaz i Sylvie Richard opublikowali w czasopiśmie Frontiers in Psychology przegląd ilościowych badań nad wpływem pedagogiki Montessori na rozwój psychologiczny i szkolny dzieci.
To jeden z najbardziej kompleksowych przeglądów na ten temat, który skupia się wyłącznie na badaniach z rzetelną metodologią, w tym randomizowanych badaniach kontrolowanych (RCT) – uznawanych za „złoty standard” naukowej weryfikacji skuteczności metod edukacyjnych.
Jakie badania wzięto pod uwagę?
Autorzy przeglądu zidentyfikowali zaledwie trzy badania RCT dotyczące metody Montessori. To niewiele, ale wszystkie trzy dostarczają cennych danych o tym, jak metoda wpływa na rozwój dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.
Randomizowane badania kontrolowane (RCT – Randomized Controlled Trials) polegają na losowym przydzieleniu dzieci do grup:
- grupy eksperymentalnej (np. uczącej się metodą Montessori),
- oraz grupy kontrolnej (np. uczącej się w systemie tradycyjnym).
Losowy przydział jest kluczowy, ponieważ minimalizuje wpływ czynników takich jak pochodzenie dziecka czy zaangażowanie rodziców oraz zwiększa prawdopodobieństwo, że różnice w wynikach są rzeczywiście efektem zastosowanej metody edukacyjnej.
Fakt, że do tej pory opublikowano zaledwie trzy badania RCT dotyczące Montessori, jest jednym z kluczowych wniosków przeglądu Gentaz & Richard.
Nie oznacza to, że metoda Montessori jest nieskuteczna.
Oznacza natomiast, że:
- badanie pedagogiki w realnych warunkach szkolnych jest bardzo trudne,
- wiele wcześniejszych badań nie spełniało rygorystycznych standardów metodologicznych,
- wciąż istnieje duża luka badawcza, szczególnie poza Stanami Zjednoczonymi i na starszych etapach edukacji.
1. Montessori a wyrównywanie szans edukacyjnych
Badanie Lillard i in. (2017)
Pierwszym i jednocześnie najmocniejszym metodologicznie badaniem uwzględnionym w przeglądzie Gentaz & Richard jest praca autorstwa Angeline Stoll Lillard i współpracowników, opublikowana w 2017 roku w czasopiśmie Frontiers in Psychology pod tytułem Montessori Preschool Elevates and Equalizes Child Outcomes.
Badanie to jest szczególnie istotne, ponieważ jako jedno z nielicznych w obszarze edukacji Montessori wykorzystuje rzeczywistą randomizację, czyli losowy przydział dzieci do różnych typów szkół.
Próba: 141 dzieci
Czas obserwacji: 3 lata
Metodologia badania – dlaczego to ważne?
W badaniu wykorzystano system loterii przyjęć do szkół publicznych Montessori w Stanach Zjednoczonych.
Rodzice zgłaszali dzieci albo do przedszkoli Montessori, albo do placówek funkcjonujących w tradycyjnym systemie edukacyjnym.
Taki sposób doboru próby znacząco ogranicza wpływ czynników zakłócających, które często pojawiają się w badaniach edukacyjnych, takich jak:
- większe zaangażowanie rodziców dzieci Montessori,
- selekcja uczniów pod względem motywacji lub zasobów rodzinnych,
- różnice w kapitale kulturowym rodzin.
Co dokładnie mierzono?
Autorzy oceniali rozwój dzieci w kilku kluczowych obszarach:
- umiejętności akademickie (czytanie, matematyka),
- funkcje poznawcze i motywacyjne,
- kompetencje społeczne i rozumienie relacji międzyludzkich,
- orientację na uczenie się (mastery orientation), czyli gotowość do podejmowania wyzwań i wytrwałość w zadaniach.
Dzięki temu badanie nie ograniczało się wyłącznie do wyników testów szkolnych, lecz obejmowało również aspekty rozwoju emocjonalnego i społecznego, które są często wskazywane jako kluczowe cele pedagogiki Montessori.
Wyniki – co faktycznie wykazano?
Analiza danych pokazała, że dzieci uczące się w przedszkolach Montessori:
- osiągały lepsze wyniki w czytaniu i matematyce w porównaniu z dziećmi z placówek tradycyjnych,
- wykazywały lepsze zrozumienie społeczne oraz większą zdolność do współpracy,
- prezentowały silniejszą orientację na uczenie się, czyli większą motywację wewnętrzną i gotowość do samodzielnego rozwiązywania problemów.
Jednak najważniejszy i najbardziej znaczący rezultat dotyczył czegoś innego niż same średnie wyniki.
Kluczowy wniosek: efekt wyrównujący
Badanie wykazało, że w przedszkolach Montessori różnice w osiągnięciach między dziećmi z rodzin o niższym i wyższym statusie społeczno-ekonomicznym były mniejsze niż w systemie tradycyjnym.
Oznacza to, że:
- dzieci z mniej uprzywilejowanych środowisk korzystały z edukacji Montessori w stopniu porównywalnym do dzieci z rodzin o większych zasobach,
- metoda Montessori może pełnić funkcję wyrównującą szanse edukacyjne, a nie jedynie wzmacniać przewagę dzieci już uprzywilejowanych.
To szczególnie ważne odkrycie w kontekście debaty o dostępności Montessori i jej roli w publicznym systemie edukacji.
Jak interpretować te wyniki?
Autorzy badania podkreślają, że zaobserwowane efekty nie wynikają wyłącznie z „lepszego programu nauczania”, lecz prawdopodobnie z całościowego charakteru środowiska Montessori, obejmującego:
- możliwość pracy własnym tempem,
- ograniczenie presji zewnętrznych ocen,
- nacisk na samoregulację i odpowiedzialność dziecka,
- mieszane wiekowo grupy sprzyjające uczeniu się społecznemu.
Jednocześnie badacze zaznaczają, że wyniki te nie oznaczają automatycznej przewagi Montessori w każdym kontekście kluczowe znaczenie ma jakość wdrożenia metody.
Ograniczenia badania
Mimo wysokiego rygoru metodologicznego, badanie ma również swoje ograniczenia:
- dotyczyło wyłącznie przedszkoli w jednym kraju (USA),
- porównanie odbywało się z różnymi typami placówek tradycyjnych, a nie z jednym, ściśle kontrolowanym programem alternatywnym,
- nie wszystkie szkoły Montessori osiągały ten sam poziom „wierności” metodzie.
Autorzy nie traktują więc wyników jako dowodu ostatecznego, lecz jako mocną przesłankę, że Montessori w odpowiednich warunkach może przynosić realne korzyści rozwojowe.
Znaczenie tego badania dla całego przeglądu
To właśnie badanie Lillard i in. (2017) stanowi jeden z filarów wniosku Gentaz & Richard, że:
Montessori może wspierać rozwój dzieci nie tylko poznawczo, ale również społecznie — i potencjalnie zmniejszać nierówności edukacyjne.
W kolejnej sekcji warto przyjrzeć się temu, co dzieje się wtedy, gdy Montessori nie jest realizowane w sposób „czysty”, lecz łączone z elementami tradycyjnej edukacji, czyli drugiemu kluczowemu badaniu: Lillard (2012).
2. Pełne wdrożenie Montessori a Montessori modyfikowana
Badanie Angeline Stoll Lillard (2012)
Drugim kluczowym badaniem uwzględnionym w przeglądzie Gentaz & Richard jest praca Angeline Lillard z 2012 roku, opublikowana w Journal of School Psychology.
Badanie to jest szczególnie istotne, ponieważ nie porównuje Montessori wyłącznie z edukacją tradycyjną, lecz pokazuje różnice wewnątrz samej metody Montessori.
Metodologia badania – co dokładnie porównywano?
Autorka porównała trzy typy programów przedszkolnych:
- Klasyczny Montessori – realizowany zgodnie z oryginalnymi założeniami metody (przygotowane otoczenie, materiały Montessori, autonomia dziecka, brak ocen i nagród).
- Montessori modyfikowane (supplemented Montessori) – programy, które deklarowały pracę metodą Montessori, ale łączyły ją z elementami edukacji tradycyjnej.
- Programy konwencjonalne – tradycyjny model przedszkolny.
Próba badawcza obejmowała 172 dzieci w wieku od 3 do 6 lat.
Badanie miało charakter quasi-eksperymentalny (niepełna randomizacja), ale zastosowano szeroki zestaw miar rozwojowych, obejmujących zarówno sferę poznawczą, jak i społeczną.
Co mierzono?
Oceniano m.in.:
- umiejętności czytania i wczesnej matematyki,
- funkcje wykonawcze (kontrola uwagi, pamięć, elastyczność poznawcza),
- rozwiązywanie problemów społecznych,
- kompetencje językowe.
Dzięki temu badanie pozwalało spojrzeć na Montessori nie tylko przez pryzmat „wyników szkolnych”, lecz również procesów poznawczych, które leżą u ich podstaw.
Wyniki – co okazało się kluczowe?
Rezultaty były jednoznaczne:
- Dzieci z klasycznych programów Montessori osiągały najlepsze wyniki w niemal wszystkich badanych obszarach:
- czytaniu,
- matematyce,
- funkcjach wykonawczych,
- rozwiązywaniu problemów społecznych.
- Dzieci z programów modyfikowanych Montessori osiągały wyniki:
- wyraźnie słabsze niż w klasycznym Montessori,
- często zbliżone do wyników dzieci z programów tradycyjnych.
Kluczowy wniosek: Montessori to system, nie zestaw technik.
To badanie pokazuje bardzo wyraźnie, że:
skuteczność Montessori nie wynika z pojedynczych elementów (np. pracy na dywanie czy materiałów),
lecz z całościowej, spójnej struktury metody.
Gdy Montessori jest „rozcieńczane” elementami tradycyjnej edukacji np. sztywnym programem, ocenami, silnym kierowaniem pracą dziecka, jego potencjalne efekty ulegają osłabieniu.
Znaczenie tego badania
Badanie Lillard (2012) dostarcza ważnego kontekstu interpretacyjnego dla wszystkich kolejnych analiz:
- wyjaśnia, dlaczego wyniki badań nad Montessori bywają niespójne,
- pokazuje, że sama etykieta „Montessori” nie gwarantuje efektów,
- podkreśla kluczową rolę wierności realizacji metody (fidelity of implementation).
3. Montessori w realiach edukacji publicznej
Badanie American Institutes for Research (2014–2017)
Trzecim i ostatnim badaniem RCT uwzględnionym w przeglądzie Gentaz & Richard jest szeroko zakrojony projekt badawczy realizowany przez American Institutes for Research (AIR) w latach 2014–2017.
Celem tego projektu było sprawdzenie, czy pedagogika Montessori:
- działa również w publicznym systemie edukacji,
- oraz jakie warunki muszą być spełnione, aby jej wdrożenie przyniosło realne efekty.
Kontekst badania – dlaczego to takie ważne?
Wiele wcześniejszych badań nad Montessori dotyczyło:
- prywatnych placówek,
- środowisk o wysokim zaangażowaniu rodziców,
- szkół o bardzo selektywnym naborze.
Projekt AIR miał zupełnie inny cel:
sprawdzić skuteczność Montessori w codziennych realiach publicznych przedszkoli, gdzie:
- zasoby są ograniczone,
- nauczyciele mają różne poziomy doświadczenia,
- a uczniowie pochodzą z bardzo zróżnicowanych środowisk.
Metodologia i zakres
Badanie obejmowało:
- publiczne przedszkola Montessori w różnych stanach USA,
- losowy przydział dzieci do placówek Montessori i niemontessoriańskich,
- analizę zarówno wyników dzieci, jak i jakości wdrożenia metody.
Szczególny nacisk położono na ocenę tzw. „high fidelity”, czyli stopnia zgodności praktyki szkolnej z oryginalnymi założeniami pedagogiki Montessori.
Wyniki – co zadecydowało o efektach?
Rezultaty były bardzo jednoznaczne:
- W szkołach, które wdrażały Montessori z wysoką wiernością zasadom, dzieci:
- osiągały lepsze wyniki poznawcze,
- wykazywały lepsze funkcjonowanie społeczne i emocjonalne.
- W placówkach, gdzie Montessori było wdrażane:
- fragmentarycznie,
- bez odpowiedniego przygotowania nauczycieli,
- lub jedynie „z nazwy”,
nie zaobserwowano istotnych efektów.
Badanie AIR bardzo wyraźnie pokazuje, że:
Kluczowy wniosek: jakość wdrożenia decyduje o wszystkim
Montessori nie jest metodą, która „działa sama z siebie”.
Jej skuteczność zależy od:
- przygotowania kadry,
- organizacji środowiska,
- spójności całego programu,
- i konsekwencji w realizacji założeń.
Podsumowanie
Wnioski
Badania naukowe pokazują, że metoda Montessori może realnie wspierać rozwój dzieci – poznawczy, społeczny i emocjonalny.
Jednocześnie jasno wynika z nich, że nie działa automatycznie i nie wystarczy sama etykieta „Montessori”.
O skuteczności decyduje jakość wdrożenia:
wierność zasadom metody, przygotowanie nauczyciela oraz spójność środowiska edukacyjnego. Montessori jest systemem, a nie zbiorem technik – stosowana wybiórczo traci swoje działanie.
Istotnym wnioskiem z badań jest także to, że Montessori może zmniejszać nierówności edukacyjne, szczególnie w środowiskach o dużym zróżnicowaniu społecznym.
Choć liczba badań o najwyższym rygorze metodologicznym jest nadal niewielka, dostępne dowody są spójne:
Montessori ma sens wtedy, gdy jest rozumiana i realizowana głęboko, świadomie i konsekwentnie.
Jeśli chcesz uczyć się Montessori w sposób rzetelny i oparty na badaniach
Nasze kursy Montessori powstały właśnie z tej potrzeby:
aby łączyć oryginalne założenia metody z aktualną wiedzą z zakresu psychologii rozwoju i badań naukowych.
Na kursach:
- tłumaczymy dlaczego Montessori działa (a czasem nie działa),
- pokazujemy, jak przekładać teorię na codzienną praktykę,
- wspieramy nauczycieli i rodziców w budowaniu środowiska naprawdę zgodnego z metodą.
Jeśli zależy Ci na Montessori świadomej, spójnej i opartej na dowodach, a nie na mitach, zapraszamy do zapoznania się z naszą ofertą kursów Montessori.
📑 Źródła (wg APA)
- Gentaz, E., & Richard, S. (2022). The behavioral effects of Montessori pedagogy on children’s psychological development and school learning. Frontiers in Psychology, 13, 852829.
- Lillard, A. S. (2012). Preschool children’s development in classic Montessori, supplemented Montessori, and conventional programs. Journal of School Psychology, 50(3), 379–401.
- Lillard, A. S., Heise, M. J., Richey, E. M., Tamariz, M., Fang, F., & Mayer, S. E. (2017). Montessori preschool elevates and equalizes child outcomes. Frontiers in Psychology, 8, 1783.
American Institutes for Research. (2014–2017). Study of the Impact of the Montessori Preschool Model in Public Schools.
